ادبیات آرژانتین یکی از غنی‌ترین و متنوع‌ترین سنت‌های ادبی در امریکای لاتین است؛ سنتی که در تقاطع تاریخ استعمار، مبارزات هویتی، دیکتاتوری‌های سیاسی، مهاجرت‌های گسترده و گفت‌وگوی دائمی با ادبیات اروپا شکل گرفته است. این ادبیات، هم‌زمان محلی و جهانی، ریشه‌دار و نوگراست و نویسندگانی چون خورخه لوئیس بورخس، خولیو کورتاسار و ارنستو ساباتو آن را به جایگاهی بین‌المللی رسانده‌اند. بررسی تاریخ ادبیات آرژانتین درواقع مطالعه‌ی تاریخ اندیشه، هویت و بحران‌های این کشور است.

نقشه آرژانتین

1. دوران استعمار و متون آغازین (قرن شانزدهم تا هجدهم)
ادبیات آرژانتین در دوره‌ی استعمار اسپانیا، مانند بسیاری از کشورهای امریکای لاتین، با متون غیرداستانی آغاز شد. نخستین نوشته‌ها عمدتاً گزارش‌های سفر، تواریخ، نامه‌ها و متون مذهبی بودند که به‌دست مبلغان، سربازان و مقامات استعماری نوشته می‌شدند. این آثار بیش از آنکه ادبی باشند، تاریخی و ایدئولوژیک بودند و هدفشان توجیه سلطه‌ی استعمار، معرفی سرزمین‌های جدید و توصیف بومیان بود.
در این دوره، صدای بومیان تقریباً غایب است و ادبیات بیشتر بازتاب نگاه اروپامحور اسپانیایی‌هاست. بااین‌حال، همین متون پایه‌ای برای شکل‌گیری زبان نوشتاری و حافظه‌ی فرهنگی منطقه‌ی ریو د لا پلاتا(Rio de la Plata)  فراهم کردند. ادبیات هنوز فاقد هویت مستقل آرژانتینی بود و بیشتر دنباله‌رو سنت ادبی اسپانیا به‌شمار می‌رفت.

کتاب فاکوندو

2. قرن نوزدهم: ادبیات و شکل‌گیری ملت
قرن نوزدهم نقطه‌ی عطف ادبیات آرژانتین است؛ دوره‌ای که هم‌زمان با استقلال سیاسی (۱۸۱۶) و تلاش برای ساختن دولت ـ ملت شکل می‌گیرد. ادبیات در این دوره، نقشی سیاسی و هویتی دارد و به میدان نبرد ایدئولوژی‌ها تبدیل می‌شود.
الف) رمانتیسم و تقابل «تمدن و بربریت»
یکی از مفاهیم کلیدی ادبیات قرن نوزدهم آرژانتین، دوگانه‌ی مشهور «تمدن و بربریت» است که دومینگو فاوستینو سارمینتو، در اثر معروف خود «فاکوندو» (۱۸۴۵)، آن را به‌روشنی طرح می‌کند. سارمینتو تمدن را با شهر، اروپا و آموزش پیوند می‌دهد و بربریت را با روستا، گاوچرانان (گائوچوها) و اقتدار محلی.
این اثر که ترکیبی از تاریخ، جامعه‌شناسی و ادبیات است، تأثیری عمیق بر تفکر ادبی و سیاسی آرژانتین گذاشت و نشان داد که ادبیات می‌تواند ابزار تحلیل اجتماعی باشد.
ب) شعر و ادبیات گائوچویی
دربرابر نگاه نخبگانیِ سارمینتو، سنت ادبی گائوچویی شکل گرفت که زندگی، زبان و فرهنگ گائوچوها را بازنمایی می‌کرد. شاهکار این سنت، منظومه‌ی روایی «مارتین فی‌یرو» (۱۸۷۲–۱۸۷۹) اثر خوسه هرناندس است. این اثر که به‌نوعی حماسه‌ی ملی آرژانتین محسوب می‌شود، داستان گائوچویی است که قربانی بی‌عدالتی دولت می‌شود و علیه نظم مسلط می‌شورد.
«مارتین فی‌یرو» نقشی اساسی در شکل‌گیری هویت ملی آرژانتین داشت و نشان داد که ادبیات می‌تواند صدای حاشیه‌نشینان باشد. 

خوسه هرناندس

3. اوایل قرن بیستم: مدرنیسم و جست‌وجوی فرم
با ورود به قرن بیستم، آرژانتین شاهد رشد شهرنشینی، مهاجرت گسترده‌ی اروپاییان و تحولات فرهنگی عمیق شد. این تغییرات در ادبیات نیز بازتاب یافت.
الف) مدرنیسم و تأثیر اروپا
جریان مدرنیسم ادبی که از اروپا و دیگر کشورهای امریکای لاتین تأثیر گرفته بود، به نوآوری در زبان، فرم و نگاه زیبایی‌شناختی انجامید. نویسندگان و شاعران آرژانتینی با سمبولیسم، سوررئالیسم و جریان سیال ذهن آشنا شدند و از قالب‌های سنتی فاصله گرفتند. 
ب) گروه‌های ادبی و مجلات
در این دوره، مجلات ادبی نقش مهمی در شکل‌دهی به جریان‌ها داشتند. مجله‌ی Sur به سردبیری ویکتوریا اوکامپو، بستری برای معرفی نویسندگان برجسته‌ی داخلی و خارجی بود و گفت‌وگویی جدی میان ادبیات آرژانتین و جهان برقرار کرد. 

مجله sur

4. بورخس و دگرگونی بنیادین ادبیات
خورخه لوئیس بورخس (۱۸۹۹–۱۹۸۶) بی‌تردید مهم‌ترین چهره‌ی ادبیات آرژانتین و یکی از تأثیرگذارترین نویسندگان قرن بیستم جهان است. او با داستان‌های کوتاه، مقاله‌ها و شعرهایش، مرزهای ادبیات را جابه‌جا کرد.
ادبیات بورخس سرشار از مفاهیمی چون بی‌نهایت، هزارتو، زمان، آینه، کتاب و هویت است. او با تلفیق فلسفه، الهیات، ریاضیات و ادبیات، داستان‌هایی نوشت که بیشتر شبیه معماهای فکری‌اند تا روایت‌های سنتی. مجموعه داستانِ «الف» تأثیری عظیم بر نویسندگان پس از خود گذاشتند.
بورخس ادبیات آرژانتین را از دغدغه‌های صرفاً ملی فراتر برد و آن را وارد قلمرو ادبیات جهانی کرد.

خورخه لوئیس بورخس

5. نیمه‌ی دوم قرن بیستم: تعهد، سیاست و تجربه‌گرایی
الف) خولیو کورتاسار و رمان نو
خولیو کورتاسار با رمان مشهور «لی‌لی‌بازی» ساختار رمان را دگرگون کرد. این اثر امکان خوانش‌های مختلف دارد و خواننده را به مشارکت فعال دعوت می‌کند. کورتاسار نماینده‌ی نویسندگانی است که هم به نوآوری فرمی علاقه‌مند بودند و هم دغدغه‌های اجتماعی و سیاسی داشتند.
ب) ارنستو ساباتو و بحران وجودی
ساباتو در رمان‌هایی چون «تونل» و «قهرمانان و گورها» به بررسی تنهایی، خشونت، گناه و بحران اخلاقی انسان مدرن پرداخت. آثار او بازتاب اضطراب‌های فردی و جمعی جامعه‌ی آرژانتین‌اند، به‌ویژه در آستانه و دوران دیکتاتوری‌های نظامی.
ج) ادبیات و دیکتاتوری
دوران دیکتاتوری نظامی (۱۹۷۶–۱۹۸۳) تأثیری عمیق بر ادبیات گذاشت. سانسور، تبعید و ناپدید شدن نویسندگان سبب شد ادبیات به شکل‌های استعاری و رمزآلود روی آوَرَد و خاطره، فقدان و خشونت سیاسی به مضامین اصلی تبدیل شدند.

خولیو کورتاسار

6. ادبیات معاصر: صداهای متکثر
پس از بازگشت دموکراسی، ادبیات آرژانتین وارد مرحله‌ای متکثر شد. نویسندگان جدید به موضوعاتی چون حافظه‌ی جمعی، هویت جنسیتی، زندگی شهری، مهاجرت و بحران‌های اقتصادی پرداختند. زبان‌ها و سبک‌ها متنوع‌تر شدند و مرز میان ادبیات جدی و عامه‌پسند کمرنگ‌تر شد.
نویسندگانی مانند سزار آیرا با روایت‌های کوتاه، عجیب و تجربه‌گرا، نشان دادند که سنت بورخسی هنوز زنده است، اما در قالب‌هایی تازه.
تاریخ ادبیات آرژانتین تاریخ گفت‌وگویی دائمی میان سنت و نوآوری، سیاست و زیبایی‌شناسی، هویت ملی و افق جهانی است. این ادبیات از تواریخ استعماری آغاز شد، در قرن نوزدهم به ابزار ساخت ملت تبدیل گشت، با بورخس به اوج جهانی رسید و در دوران معاصر به تنوع و چندصدایی دست یافته است. ادبیات آرژانتین نه‌تنها روایتگر تاریخ یک کشور، بلکه کاوشی عمیق در وضعیت انسان مدرن است.