رنگین کمان کودکی ـ وقتی اعداد قصه میگویند؛ سفر خیالانگیز به دنیای «آموزش ریاضی با قصه» اثر ییپ بن هار
ریاضی برای بسیاری از کودکان (و حتی بزرگسالان) واژهای است که با اضطراب، فرمولهای خشک و تمرینهای تکراری گره خورده است. سالها آموزش سنتی، ریاضی را به دانشی صرفاً محاسباتی تقلیل داده که گویی هیچ نسبتی با زندگی، تخیل و لذت ندارد. در چنین فضایی، مجموعه «آموزش ریاضی با قصه»، نوشتهی ییپ بن هار، مانند نسیمی تازه وارد کلاسهای درس میشود و نشان میدهد که ریاضی میتواند شنیدنی، دیدنی و حتی داستانی باشد؛ دانشی که نهتنها ذهن منطقی، بلکه قوهی تخیل کودک را نیز به کار میگیرد.
ییپ بن هار، پژوهشگر و مدرس برجستهی آموزش ریاضی، سالهاست که بر پیوند میان درک مفهومی، تجربهی زیستهی کودک و روایتگری تأکید دارد. او در این مجموعه، از قصه بهعنوان ابزاری آموزشی استفاده میکند تا مفاهیم انتزاعی ریاضی را به تجربهای ملموس و معنادار تبدیل کند. در این کتابها، ریاضی دیگر مجموعهای از اعداد بیجان نیست، بلکه بخشی از زندگی شخصیتهاست؛ شخصیتهایی که با مسئله روبهرو میشوند، فکر میکنند، اشتباه میکنند و درنهایت به راهحل میرسند.
ییپ بن هار
در قلب این مجموعه، یک ایدهی ساده اما عمیق نهفته است: کودکان پیش از آنکه با نمادها و فرمولها ارتباط برقرار کنند، با داستان ارتباط میگیرند. قصه زبان طبیعی ذهن کودک است. کودک از طریق روایت، جهان را میشناسد، روابط علت و معلولی را درک میکند و معنا میسازد. ییپ بن هار با تکیه بر همین ویژگی، مفاهیم ریاضی مانند شمارش، الگوها، جمع و تفریق، مقایسه، نسبتها و حتی ایدههای پیشرفتهتر را در قالب روایتهایی جذاب عرضه میکند.
قصههای این مجموعه معمولاً از موقعیتهای ساده و روزمره آغاز میشوند: بازی کودکان، خرید، سفر، تقسیم خوراکیها یا حل یک مشکل کوچک در زندگی شخصیتها. همین سادگی باعث میشود کودک احساس غریبی نکند. او با شخصیتها همذاتپنداری میکند و بدون آنکه متوجه شود، وارد فرآیند تفکر ریاضی میشود. مسئله ریاضی دیگر «سؤال کتاب» نیست، بلکه چالشی است که قهرمان قصه باید از پس آن برآید.
ییپ بن هار
یکی از مهمترین ویژگیهای این مجموعه، تأکید بر «درک مفهومی» به جای حفظ کردن است. ییپ بن هار باور دارد که اگر کودک مفهوم را بفهمد، فرمول خودبهخود معنا پیدا میکند. در قصهها، پاسخ نهایی اهمیت کمتری از مسیر رسیدن به پاسخ دارد. کودک میبیند که شخصیت داستان چگونه فکر میکند، چگونه راههای مختلف را امتحان میکند و چرا یک راهحل بهتر از دیگری است. این رویکرد، تفکر انتقادی و حل مسئله را تقویت میکند؛ مهارتهایی که فراتر از ریاضی، در تمام زندگی کاربرد دارند.
از نظر زبانی و روایی، داستانها ساده اما حسابشدهاند. زبان نه آنقدر پیچیده است که کودک را خسته کند و نه آنقدر سطحی که مفهوم، قربانی سادگی شود. تصویرسازی نقش مهمی در انتقال معنا دارد و به کودک کمک میکند ارتباط میان داستان و مفهوم ریاضی را بهتر درک کند. تصویرها اغلب خود بخشی از مسئلهاند و کودک را به مشاهدهی دقیق و پرسشگری دعوت میکنند.
این مجموعه همچنین فاصله میان ریاضی و احساس را از میان برمیدارد. در آموزش سنتی، ریاضی اغلب دانشی بیاحساس تلقی میشود، اما در قصههای ییپ بن هار، شخصیتها احساس دارند: خوشحال میشوند، ناامید میشوند، هیجانزده میشوند. کودک یاد میگیرد که اشتباه کردن بخشی از فرآیند یادگیری است و شکست، مقدمهی فهم عمیقتر. این پیام پنهان اما بسیار مهم، اضطراب ریاضی را کاهش میدهد و اعتمادبهنفس کودک را افزایش میدهد.
از منظر آموزشی، «آموزش ریاضی با قصه» ابزاری ارزشمند برای معلمان و والدین است. معلم میتواند از داستان بهعنوان نقطهی شروع بحث استفاده کند، سؤال بپرسد و کودکان را تشویق کند که راهحلهای مختلف ارائه دهند. والدین نیز میتوانند بدون نیاز به تخصص ریاضی، در کنار فرزندشان بنشینند، قصه را بخوانند و با هم فکر کنند. ریاضی از فعالیتی انفرادی و استرسزا به تجربهای مشترک و گفتوگومحور تبدیل میشود.
نکتهی قابلتوجه دیگر، انعطافپذیری این مجموعه است. قصهها بهگونهای طراحی شدهاند که میتوان آنها را در سطوح مختلف به کار برد. یک کودک خردسال ممکن است تنها با روایت و تصویر ارتباط بگیرد، درحالیکه کودک بزرگتر میتواند وارد جزئیات محاسباتی و تحلیلی شود. این ویژگی باعث میشود کتابها عمر آموزشی طولانیتری داشته باشند و بارها مورد استفاده قرار گیرند.
ییپ بن هار در این مجموعه ریاضی را بهعنوان زبانی برای فهم جهان معرفی میکند، نه صرفاً درسی مدرسهای. کودک درمییابد که ریاضی در تقسیم عادلانه، برنامهریزی، پیشبینی و تصمیمگیری نقش دارد. این نگاه کاربردی، فاصله میان مدرسه و زندگی واقعی را کاهش میدهد و به کودک نشان میدهد که دانستههایش بیفایده نیستند.
درنهایت «آموزش ریاضی با قصه» تنها مجموعهای آموزشی نیست، بلکه پیشنهادی فرهنگی برای بازاندیشی در شیوهی یادگیری است. این کتابها ما را دعوت میکنند که به جای ترساندن کودکان از ریاضی، آنها را به کشف و بازی با اعداد دعوت کنیم؛ به جای تأکید بر پاسخ درست، بر فکر کردن درست تمرکز کنیم و به جای سکوت و حفظ کردن، گفتوگو و روایت را وارد کلاس درس کنیم.
مجموعهی «آموزش ریاضی با قصه» یادآوری میکند که ریاضی، اگر درست روایت شود، میتواند به اندازهی هر قصه جذاب و الهامبخش باشد. وقتی اعداد قصه میگویند، یادگیری نهتنها آسانتر، بلکه عمیقتر و ماندگارتر میشود.