دریچه نور: چگونه فاصلهی بین دانستن و عمل کردن را کم کنیم؟
اگر انسان میداند چه کاری برایش بهتر است، اما گاهی برخلاف آن عمل میکند، سؤال مهم بعدی این است: چگونه میتوان فاصله میان دانستن و عمل کردن را کمتر کرد؟
پاسخ سادهای مثل «باید ارادۀ بیشتری داشته باشیم» چندان کافی نیست. پژوهشهای روانشناسی نشان میدهند که خودکنترلی فقط به معنای مقاومت دربرابر وسوسه در آخرین لحظه نیست، بلکه میتوان شرایطی ایجاد کرد که وسوسه کمتر شکل بگیرد و انجام رفتار مطلوب آسانتر شود. به همین دلیل، به جای تکیهی کامل بر اراده، میتوان از طراحی محیط، برنامهریزی، شکل دادن عادتها و مدیریت محرکها استفاده کرد.
۱. به جای جنگیدن با وسوسه، محیط را تغییر دهید. فرض کنید دانشجویی قصد دارد دو ساعت درس بخواند، اما تلفن همراهش کنار دست اوست و مرتب اعلان دریافت میکند. در این شرایط، فرد باید بارها تصمیم بگیرد که تلفن را برندارد. اما راه دیگری هم وجود دارد: تلفن را در اتاق دیگری بگذارد، اعلانها را خاموش کند یا برای مطالعه به محیطی برود که دسترسی به شبکههای اجتماعی کمتر باشد. پژوهشهای مربوط به خودکنترلی موقعیتی نشان میدهند که تغییر شرایط و کاهش مواجهه با محرکهای وسوسهبرانگیز میتواند نقش مهمی در خودکنترلی داشته باشد. بنابراین سؤال همیشه این نیست که «چگونه دربرابر وسوسه مقاومت کنم؟» گاهی سؤال بهتر این است: «چگونه میتوانم شرایط را طوری تغییر دهم که کمتر در معرض این وسوسه قرار بگیرم؟»
۲. تصمیمهای مبهم را به برنامههای «اگر ـ آنگاه» تبدیل کنید. یکی از مشکلات رایج این است که اهداف ما بیش از حد کلی هستند. مثلاً میگوییم: «از فردا بیشتر درس میخوانم.» اما مشخص نیست چه زمانی و تحت چه شرایطی قرار است این اتفاق بیفتد. در روانشناسی، یکی از راهبردهای شناختهشده برای حل این مشکل، «قصد اجرایی» یا Implementation Intention است. در این روش، فرد یک موقعیت مشخص را به یک رفتار مشخص متصل میکند: اگر X اتفاق افتاد، آنگاه Y را انجام میدهم. برای مثال، دانشجویی که میخواهد برای امتحان آماده شود، میتواند به جای گفتن «باید بیشتر درس بخوانم»، تصمیم مشخصی بگیرد:
«اگر ساعت ۷ عصر شد، تلفنم را کنار میگذارم و ۳۰ دقیقه مطالعه میکنم.» یا فردی که میخواهد در محیط کار واکنشهای هیجانی خود را کنترل کند میتواند از قبل تصمیم بگیرد:
«اگر در یک گفتوگو با همکارم عصبانی شدم، قبل از پاسخ دادن چند لحظه مکث میکنم.» پژوهشها نشان دادهاند که تبدیل نیتهای کلی به برنامههای مشخص «اگر ـ آنگاه» میتواند به تبدیل قصد به رفتار کمک کند. نکتهی مهم این است که فرد نباید فقط برای رفتار مطلوب تصمیم بگیرد، بلکه بهتر است برای لحظهای که احتمال دارد کنترل رفتار دشوار شود نیز از قبل تصمیم داشته باشد.
۳. مانع اصلی را از قبل شناسایی کنید. گاهی مشکل این نیست که هدف خود را نمیدانیم؛ مشکل این است که نمیدانیم چه چیزی مانع رسیدن به آن میشود. فرض کنید فردی تصمیم گرفته است ورزش منظم را شروع کند. او میداند ورزش برای سلامتیاش مفید است و حتی انگیزۀ کافی هم دارد، اما هر روز بعد از پایان کار خسته است و ورزش را به روز بعد موکول میکند. در این شرایط، گفتن «باید ارادۀ بیشتری داشته باشم» لزوماً راهحل مناسبی نیست. بهتر است فرد مانع واقعی را شناسایی کند و برنامۀ خود را براساس آن تغییر دهد؛ مثلاً به جای ورزش بعد از یک روز کاری، زمانی را انتخاب کند که انرژی بیشتری دارد یا وسایل ورزشی خود را از شب قبل آماده کند. پژوهشهای مربوط به روش «تضاد ذهنی همراه با قصد اجرایی» یا MCII نیز نشان دادهاند که ترکیب تصور نتیجهی مطلوب با شناسایی موانع و ساختن برنامهی عملی میتواند به دستیابی به اهداف کمک کند. بنابراین قبل از شروع یک رفتار جدید، میتوان از خود پرسید: «چه چیزی احتمال دارد مانع من شود؟» و سپس: «اگر آن مانع اتفاق افتاد، چه کاری انجام خواهم داد؟»
۴. رفتار مطلوب را کوچک و قابل تکرار کنید. یکی از اشتباهات رایج این است که انتظار داریم تغییر رفتار از یک تصمیم بزرگ شروع شود. فردی که ماهها ورزش نکرده، ناگهان تصمیم میگیرد هر روز یک ساعت ورزش کند. دانشجویی که مدتها مطالعه نکرده، برنامهای برای چند ساعت مطالعهی روزانه مینویسد. اما گاهی بهتر است رفتار جدید را کوچک کنیم. برای مثال، اگر هدف ما مطالعهی بیشتر است، میتوانیم به جای اینکه بگوییم: «هر روز دو ساعت مطالعه میکنم»، تصمیم بگیریم: «هر شب قبل از خواب، ۱۰ دقیقه کتاب میخوانم.» این رفتار ممکن است بسیار ساده به نظر برسد، اما اهمیت آن در ایجاد یک الگوی قابل تکرار است.
پژوهش دربارهی شکلگیری عادتها نشان میدهد که تکرار یک رفتار در شرایط نسبتاً ثابت میتواند به افزایش خودکارشدن آن رفتار کمک کند. البته سرعت شکلگیری عادت در افراد و رفتارهای مختلف یکسان نیست و نمیتوان برای همه یک زمان مشخص تعیین کرد. بنابراین هدف اولیه نباید الزاماً «انجام کامل رفتار» باشد، بلکه میتوان روی ایجاد تکرار و ثبات تمرکز کرد.
۵. رفتار جایگزین داشته باشید. حذف یک رفتار همیشه کافی نیست. اگر فردی هنگام استرس عادت دارد سراغ شبکههای اجتماعی برود، فقط گفتن «دیگر این کار را نمیکنم» ممکن است مشکل را حل نکند. بهتر است برای رفتار قدیمی، یک رفتار جایگزین تعریف شو. مثلاً: «وقتی احساس استرس کردم، قبل از باز کردن شبکههای اجتماعی، چند دقیقه قدم میزنم.» این اصل در بسیاری از رفتارهای روزمره کاربرد دارد. وقتی یک رفتار بارها در پاسخ به یک احساس یا موقعیت تکرار شده، جایگزین کردن آن با پاسخ دیگری میتواند بهتدریج الگوی رفتاری را تغییر دهد.
درواقع، هدف فقط حذف رفتار قدیمی نیست، بلکه باید برای موقعیتی که قبلاً رفتار قدیمی را فعال میکرد، یک پاسخ جدید ایجاد کنیم.
۶. بین احساس و واکنش فاصله ایجاد کنید. یکی از مهمترین مشکلات خودکنترلی زمانی اتفاق میافتد که هیجان بسیار شدید است. فرض کنید همکار شما در یک جلسه حرفی میزند که احساس میکنید ناعادلانه یا توهینآمیز است. ممکن است در همان لحظه وسوسه شوید و پاسخ تندی بدهید. درحالیکه اگر چند لحظه صبر کنید، شاید بتوانید همان مسئله را بدون تبدیل شدن گفتوگو به یک درگیری مطرح کنید. ایجاد این فاصله میتواند ساده باشد: چند ثانیه مکث، چند نفس آرام یا به تعویق انداختن پاسخ به یک پیام. هدف این نیست که احساس خشم را انکار کنیم؛ هدف این است که احساس را از رفتار فوری جدا کنیم. ممکن است نتوانیم همیشه انتخاب کنیم چه احساسی در یک لحظه داشته باشیم، اما میتوانیم تا حدی انتخاب کنیم که با آن احساس چه رفتاری داشته باشیم.
۷. لغزش را با شکست کامل اشتباه نگیریم. تغییر رفتار معمولاً یک مسیر کاملاً مستقیم نیست. ممکن است فرد چند روز طبق برنامه مطالعه کند و سپس یک شب دوباره ساعتها در شبکههای اجتماعی وقت بگذراند. یا کسی که تصمیم گرفته آرامتر رفتار کند، در یک موقعیت سخت دوباره واکنش تندی نشان دهد. این اتفاق نباید الزاماً به این نتیجه منجر شود که: «من نمیتوانم تغییر کنم.» سؤال مفیدتر این است: «چه شرایطی باعث شد دوباره این رفتار اتفاق بیفتد؟» اگر فرد متوجه شود که کمخوابی، فشار کاری، خستگی یا یک محرک خاص احتمال رفتار قبلی را افزایش داده است، میتواند برای دفعات بعد برنامهی دقیقتری داشته باشد. پژوهشهای مربوط به حفظ تغییر رفتار نشان میدهند که نگه داشتن رفتار جدید میتواند دشوار باشد و عوامل مختلفی در بازگشت به الگوهای قبلی نقش دارند. بنابراین یک لغزش میتواند به جای تبدیل شدن به قضاوتی دربارهی شخصیت فرد، به اطلاعاتی برای اصلاح برنامهی تغییر رفتار تبدیل شود.
جمعبندی:
راه خروج از فاصلهی میان «میدانم چه کاری درست است» و «واقعاً آن را انجام میدهم»، لزوماً افزایش بیپایان اراده نیست. میتوان با شناخت محرکها، تغییر محیط، استفاده از برنامههای «اگر ـ آنگاه»، شناسایی موانع، کوچک کردن رفتارهای مطلوب، ساختن عادتهای جدید و ایجاد فاصله میان هیجان و واکنش، احتمال رفتار موردنظر را افزایش داد. در نتیجه خودکنترلی فقط مقاومت در لحظهی وسوسه نیست؛ گاهی یعنی قبل از رسیدن آن لحظه، شرایط را طوری طراحی کنیم که انتخاب بهتر آسانتر شود. ما نمیتوانیم همیشه میلها، هیجانها و وسوسههای خود را کنترل کنیم؛ اما میتوانیم در بسیاری از موقعیتها، محیط، برنامه و پاسخ خود را از قبل تنظیم کنیم. شاید تغییر واقعی زمانی شروع میشود که به جای اینکه فقط از خود بپرسیم: «چرا با وجود اینکه میدانم، باز هم این کار را انجام میدهم؟» یک سؤال عملیتر بپرسیم: «چه چیزی را میتوانم در محیط، برنامه یا رفتارم تغییر دهم تا دفعهی بعد انجام دادنِ کار درست کمی آسانتر شود؟»
منابع:
Duckworth, A. L., Gendler, T. S., & Gross, J. J. (2016). Situational Strategies for Self-Control. Perspectives on Psychological Science, 11(1), 35–55. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/4736542/
Duckworth, A. L., Milkman, K. L., & Laibson, D. (2018). Beyond Willpower: Strategies for Reducing Failures of Self-Control. Psychological Science in the Public Interest, 19(3), 102–129.
https://www.psychologicalscience.org/journals/pspi/1529100618821893/
Webb, T. L., & Sheeran, P. (2006). Does Changing Behavioral Intentions Engender Behavior Change? A Meta-Analysis of the Experimental Evidence. Psychological Bulletin, 132(2), 249–268
https://doi.org/10.1037/0033-2909.132.2.249
Wang, G., Wang, Y., & Gai, X. (2021). A Meta-Analysis of the Effects of Mental Contrasting With Implementation Intentions on Goal Attainment. Frontiers in Psychology, 12.
https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2021.565202/full
Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W., & Wardle, J. (2010). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998–1009.
https://doi.org/10.1002/ejsp.674
Wood, W., & Rünger, D. (2016). Psychology of Habit. Annual Review of Psychology, 67, 289–304.
https://doi.org/10.1146/annurev-psych-122414-033417
Kwasnicka, D., Dombrowski, S. U., White, M., & Sniehotta, F. F. (2016). Theoretical explanations for maintenance of behaviour change: a systematic review of behaviour theories. Health Psychology Review, 10(3), 277–296.
https://doi.org/10.1080/17437199.2016.1151372
گردآوری و ترجمه:
سیاوش غلامی