رنگین کمان کودکی: مدرسهای که از دل خیال جوشید؛ نگاهی به مجموعه کتابهای مدرسهی عجیب و غریب دن گاتمن
مجموعه کتابهای «مدرسهی عجیب و غریب» نوشتهی دن گاتمن، یکی از پرفروشترین و محبوبترین مجموعههای ادبیات کودک در دو دههی اخیر است؛ مجموعهای که با زبان طنز، موقعیتهای غیرمنتظره، شخصیتهای عجیب و داستانپردازی دیوانهوار توانسته میلیونها کودک را در سراسر جهان به کتابخوانی علاقهمند کند؛ اما موفقیت این مجموعه، فقط نتیجهی شوخیهای کودکانه یا طرحهای عجیبوغریب نیست. پشت خلق این سری، تجربههای شخصی نویسنده، درک عمیق او از رفتار کودکان، دغدغه نسبت به جذابسازی آموزش، و حتی فشارهای تاریخی و فرهنگی در نظام آموزشی امریکا قرار دارد.
برای درک چرایی خلق مجموعهی «مدرسهی عجیب و غریب»، باید از خودِ دن گاتمن آغاز کرد؛ نویسندهای که مسیر حرفهایاش پر از افتوخیز، تغییر مسیر و تلاش برای یافتن راهی تازه در نوشتن برای کودکان بود. گاتمن در نیوآرک در خانوادهای از طبقهی متوسط بزرگ شد؛ کودکی که از همان سالها شیفتهی خواندن، کمیکبوکها و شوخیهای فانتزی بود. او بعدها بارها گفته که هرگز فکر نمیکرد روزی نویسنده شود؛ اما زندگی او را به سمتی برد که از لابهلای طنز و بداههپردازی، دنیایی خاص برای کودکان بسازد.
گاتمن پیش از ورود به ادبیات کودک، سالها در حوزهی ژورنالیسم، ستوننویسی طنز و حتی کتابهای غیرداستانی فعالیت کرد؛ اما آنچه مسیر او را تغییر داد، شکستهای پیاپی در چاپ آثاری بود که دوست داشت. بازار کتاب امریکا در دههی 90 به گونهای بود که کتابهای کودک به سمت آثار آموزشی، اخلاقی و گاهی بیشازحد محافظهکارانه متمایل شده بودند؛ فضایی که برای نویسندهای با روحیهی بازیگوشانه و خلاق مانند گاتمن جایی نداشت. او چندینبار با رد شدن طرحهای داستانیاش مواجه شد تا اینکه سرانجام تصمیم گرفت راهی را انتخاب کند که کمتر کسی جرئت رفتنش را داشت: نوشتن مجموعهای که از نظر طنز، ساختارشکنی و اغراق، کاملاً خلاف جریان رایج باشد.
دن گاتمن
ریشهی اصلی خلق «مدرسهی عجیب و غریب» از مشاهدات گاتمن از پسرش و دوستان او در محیط مدرسه شروع شد. او متوجه شد کودکان علیرغم علاقهمندی به بازی، شوخی و تخیل، اغلب از فضای مدرسه احساس کسالت میکنند؛ حتی کتابهای کودک مخصوص سنین دبستان نیز در آن سالها بیشازحد آرام، اخلاقی و پاستوریزه بودند. به باور گاتمن، کتابی برای یک کودک 7 تا 9 ساله زمانی جذاب است که هم ریتم سریع داشته باشد، هم طنز بیقاعده، هم شخصیتهای غیرمنتظره، و هم امکان تخیل آزادانه.
اینگونه بود که او ایدهای زد که ابتدا حتی خودش هم باور نداشت جواب بدهد: مدرسهای که معلمهایش عجیبوغریباند، قوانینش مزخرف است، هر روز حادثهای دیوانهوار اتفاق میافتد و قهرمان داستان ـ پسربچهای به نام اِی. جِی ـ با بیحوصلگی اما هوشمندی، همهی این شلوغیها را روایت میکند.
گاتمن با درک دقیق از لحن کودکانه، تصمیم گرفت تمام کتابها را از زبان یک کودک روایت کند؛ کودکی که همیشه از مدرسه متنفر است، اما ناخواسته هر روز ماجرایی دارد که خودش را درگیر میکند. این تصمیم کلید موفقیت مجموعه شد، زیرا لحن اِی. جِی برای خوانندهی کودک همذاتپنداری میآفریند و طنز او فاصلهی میان دنیای کودک و بزرگسال را کم میکند.
یکی از ویژگیهای اصلی مجموعه، طراحی شخصیتهایی بسیار اغراقشده، بزرگنماییشده و غیرواقعی است؛ اما همین اغراقها باعث شده کودکان میل شدید به ادامهی خواندن پیدا کنند.
در هر کتاب یک معلم جدید معرفی میشود:
ـ معلمی که جیغ زدن را دوست دارد.
ـ معلمی که از ریاضی متنفر است.
ـ معلم ورزشی که قوانین مندرآوردی دارد.
ـ کتابداری که انگار از دنیای دیگری آمده.
این معلمان استعارههایی طنزآمیز از رفتارهای واقعی بزرگسالاناند. گاتمن بارها گفته شخصیتها را «براساس انسانهای واقعی ولی با اغراق» طراحی کرده است. او معتقد است کودکان وقتی ببینند بزرگسالان هم میتوانند اشتباه کنند و خندهدار یا عجیب باشند، احساس امنیت و آزادی بیشتری میکنند.
دو شخصیت اصلی، یعنی اِی. جی و آندره آ نمایندهی دو نوع کودکاند:
اِی. جی: شیطان، بیحوصله نسبت به درس، اما باهوش و تیزبین
آندرهآ: منظم، درسخوان، پیگیر و گاهی آزاردهنده
مجموعهی «مدرسهی عجیب و غریب» مبتنی بر ساختاری است که کاملاً با روحیات کودک ابتدایی هماهنگ است. جملهها کوتاه، طنزها مداوم و وقایع همیشه در حال تغییرند. این ساختار برگرفته از تجربهی گاتمن با کودکان است: او میدانست کودکان عصر دیجیتال تحمل خواندن پاراگرافهای طولانی یا روایتهای کند را ندارند. بنابراین کتابها بیشتر شبیه به مجموعهای از صحنههای تند، تکجملهایهای خندهدار و موقعیتهای شتابدار هستند.
گاتمن همچنین بهخوبی میدانست که کودکان از تکرار خوششان میآید. به همین دلیل، بسیاری از عبارتها و شوخیها در کتابهای مختلف بازمیگردد و نوعی «امضای روایی» میسازد.
اگرچه مجموعه در سطح ظاهری طنز و فانتزی است، اما لایهی پنهان آن نقدی ملایم و هوشمندانه بر نظام آموزشی امریکاست. گاتمن معتقد بود مدارس بیشازحد قوانین را جدی میگیرند، خلاقیت را کماهمیت میدانند و معلمان را در قالبهای سخت میگذارند. در این مجموعه، او این واقعیت را به زبان طنز تصویر میکند؛ معلمانی که گاهی خودشان نیاز به یاد گرفتن دارند یا قوانینی که بیشتر خندهدارند تا کاربردی.
کودکان با خواندن این کتابها، بدون آنکه احساس کنند موعظه میشوند، متوجه مهمترین پیام میشوند: مدرسه میتواند جایی برای خلاقیت، بازی و رفتار متفاوت باشد.
گاتمن هرگز تقلید نکرد، اما تأثیر پذیرفت. او بارها گفته که آثار رولد دال برایش الهامبخش بوده؛ طنز گزنده، بزرگنمایی شخصیتها و نقد محیط آموزشی. اما گاتمن برخلاف دال، خشونت یا تلخی را به حداقل رساند و دنیای شادتری ساخت.
همچنین ساختار تند و قطعهقطعهی کتابها شباهت زیادی به کمیک دارد؛ چیزی که گاتمن از کودکی با آن عجین شده بود و آن ریتم را وارد نثر خود کرد.
جالب اینجاست که با وجود نقد طنزآمیز گاتمن از معلمان، بسیاری از معلمان امریکایی این مجموعه را وارد کلاسهای خود کردهاند. دلیلش روشن است: کتابهایی که کودکان را علاقهمند به خواندن کنند، برای معلمها گنجاند.
این مجموعه در بسیاری از مدارس امریکا بهعنوان اولین کتاب برای تقویت مهارت خواندن معرفی میشود. کوتاهی جملات، چرخشهای داستانی و طنز باعث شده کودکان حتی اگر خواندن برایشان سخت باشد، باز هم ادامه دهند، معلمان بارها گفتهاند: «گاتمن بچهها را به خنده میاندازد؛ وقتی کودکان بخندند، یادگیری آسانتر میشود.»
مشاهدهی کتابهای مجموعهی مدرسهی عجیب و غریب
