تاریخ مذکر

کتاب «تاریخ مذکر» اثر رضا براهنی، در اواخر دهه‌ی ۱۳۴۰ نوشته شد و از مهم‌ترین نوشته‌های او در نقد فرهنگ، تاریخ و ادبیات ایران به شمار می‌آید. براهنی بحث خود را با این ایده آغاز می‌کند که جامعه‌ی ایرانِ زمانه‌ی او در وضعیتی از «تشتت فرهنگی» به سر می‌برد. او برای توضیح ریشه‌های این پراکندگی، به گذشته بازمی‌گردد و عواملی را بررسی می‌کند که به شکل‌گیری آن انجامیده‌اند. یکی از محورهای آغازین کتاب، مقایسه‌ی گذشته‌ی ایران و یونان است. براهنی بر این باور است که میان آغازهای فرهنگی این دو سرزمین شباهت‌هایی وجود دارد؛ اما در مسیر تاریخی‌شان تفاوتی بنیادین پدید آمده است. او گرایش تدریجی فرهنگ یونانی به امر عینی را در برابر فرهنگی ذهنی قرار می‌دهد که، به تعبیر او، در ادبیات عرفانی ایران به اوج رسیده است. بخش دوم کتاب با طرح مفهوم «تاریخ مذکر» آغاز می‌شود. براهنی تاریخ ایران، به‌ویژه پیش از مشروطه، را تاریخی می‌داند که مردان و ماجراهای مردانه، قدرت و ستم، عدالت و عطوفت، نیکی و پلشتیِ مردانه در آن نقش مسلط داشته‌اند. او با مرور تاریخ و ادبیات فارسی، به غیبت یا کم‌رنگ‌بودن حضور زن در روایت‌های تاریخی و ادبی می‌پردازد و این موضوع را به ساخت‌های مسلط فرهنگ کهن ایران پیوند می‌زند. براهنی سپس این بحث را به دوران مشروطه و آسیب‌شناسی آن گسترش می‌دهد و از آنجا به مسائل زمانه‌ی خود می‌رسد: رابطه‌ی شرق و غرب، استعمار، غرب‌زدگی و خطر ازدست‌رفتن هویت شرقی. او در بخشی از کتاب، ذهنیت معاصر را ذهنیتی غرب‌زده توصیف می‌کند؛ وضعیتی که تنها به ماشین محدود نیست و در نهادهای اداری و اجتماعی نیز نفوذ کرده است. نیمه‌ی دوم کتاب با عنوان «فرهنگ حاکم و فرهنگ محکوم» شامل ۲۷ مقاله است؛ از جمله مقاله‌هایی درباره‌ی دانشکده‌ی ادبیات و نوجویی، فلسفه‌ی بی‌ارتباط با زندگی، نقاشی ایران، ادبیات و هنر، صادق هدایت و دکتر فردید. براهنی در مقدمه‌ی اسفند ۱۳۶۲ توضیح داده است که این مقاله‌ها در حوالی نگارش و انتشار «تاریخ مذکر» نوشته و منتشر شده بودند.