نگهبان تنباکو (چه کسی کمال مدحت را کشت؟)

رمان «نگهبان تنباکو» نوشته‌ی علی بدر، نویسنده و رمان‌نویس عراقی، روایتی از تاریخ معاصر خاورمیانه است که در آن، زندگی یک موسیقی‌دان با تحولات سیاسی و اجتماعی عراق، ایران، اسرائیل و سوریه گره می‌خورد. این رمان نخستین بار در سال 2008 به زبان عربی منتشر شد و در سال 2009 در فهرست بلند جایزه‌ی بین‌المللی ادبیات عرب قرار گرفت. داستان با قتل مرموز کمال مدحت، موسیقی‌دان شناخته‌شده‌ی عراقی، در بغداد آغاز می‌شود. روزنامه‌نگاری مأمور می‌شود درباره‌ی زندگی او تحقیق کند؛ اما هرچه بیشتر در گذشته‌ی این هنرمند جست‌وجو می‌کند، با هویت‌های پنهان و روایت‌های متفاوتی از زندگی او روبه‌رو می‌شود. کمال مدحت در واقع یوسف صالح، نوازنده‌ای یهودی و عراقی است که در طول زندگی خود، به‌دلیل شرایط سیاسی و اجتماعی، ناچار شده هویت‌های گوناگونی اختیار کند و میان چند کشور جابه‌جا شود. سرگذشت او بهانه‌ای برای بازخوانی بخش‌هایی از تاریخ پرتنش منطقه در طول چند دهه است. یکی از موضوعات محوری رمان، مسئله‌ی هویت و تأثیر سیاست بر زندگی فردی است. شخصیت اصلی در جامعه‌هایی متفاوت زندگی می‌کند و هر بار با محدودیت‌ها و تعارض‌هایی روبه‌رو می‌شود که آزادی انتخاب و تعلق او را تحت تأثیر قرار می‌دهند. نویسنده همچنین از خلال روایت زندگی این موسیقی‌دان، به پیامدهای جنگ، تعصب‌های قومی و مذهبی، جابه‌جایی اجباری و خشونت سیاسی می‌پردازد. «نگهبان تنباکو» تنها داستان یک قتل نیست؛ بلکه روایتی چندلایه است که زندگی یک هنرمند را با تاریخ و تحولات فرهنگی منطقه پیوند می‌دهد. ساختار روایی پیچیده و تعدد هویت‌ها و مکان‌ها ممکن است به توجه بیشتری از سوی خواننده نیاز داشته باشد، اما همین ویژگی‌ها امکان بررسی پیوند میان سرنوشت فردی و تاریخ جمعی را فراهم می‌کنند. این کتاب برای علاقه‌مندان به رمان‌های تاریخی و سیاسی، ادبیات معاصر عرب و داستان‌هایی درباره‌ی هویت، تبعید و تأثیر تحولات اجتماعی بر زندگی انسان مناسب است.