پرسه در خیال نوجوانی ـ از قعر جدول تا قلب میلیونها نوجوان؛ نگاهی به مجموعهی تهجدولیها نوشتهی روبرتو سانتیاگو
مجموعه «تهجدولیها» نوشتهی روبرتو سانتیاگو یکی از موفقترین و محبوبترین مجموعههای داستانی برای نوجوانان در دهههای اخیر است؛ آثاری که با تکیه بر فوتبال، دوستی، ماجراجویی و طنز، توانستهاند نسل تازهای از نوجوانان را به کتاب و مطالعه علاقهمند کنند. این مجموعه نهتنها یک داستان سرگرمکننده درباره تیمی از بچههای مدرسهای است، بلکه بازتابی از دغدغهها، رؤیاها و تجربههای زیستهی کودکان در دنیای معاصر به شمار میآید.
در مرکز مجموعه، تیم فوتبال مدرسهای قرار دارد که اغلب در قعر جدول ردهبندی است؛ تیمی که کسی روی آن حساب نمیکند و حتی نام «تهجدولیها» خود نوعی طنز تلخ اما صادقانه است. قهرمانان داستان بچههایی معمولیاند: نه نابغهاند، نه قهرمانان افسانهای. آنها اشتباه میکنند، میترسند، شکست میخورند و گاهی حتی از خودشان ناامید میشوند؛ اما درست همین «معمولی بودن» است که باعث میشود خوانندگان نوجوان بهراحتی با آنها همذاتپنداری کنند. روبرتو سانتیاگو با هوشمندی، از فوتبال بهعنوان زبانی مشترک استفاده میکند؛ زبانی که در بسیاری از کشورها، بهویژه در اسپانیا، بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمرهی کودان است.
روبرتو سانتیاگو
داستانهای «تهجدولیها» معمولاً ترکیبی از مسابقات فوتبالی، معماهای کوچک، رقابتهای مدرسهای و روابط دوستانه است. هر جلد ماجرایی تازه دارد که در آن اعضای تیم باید با مشکلی جدید روبهرو شوند: از خطر انحلال تیم گرفته تا رازهایی که در مدرسه یا محله پنهان شدهاند. فوتبال در این مجموعه فقط یک ورزش نیست؛ استعارهای است از زندگی جمعی، همکاری، شکست و پیروزی. سانتیاگو به جای تمرکز صرف بر نتیجهی مسابقه، بر مسیر رسیدن به آن تأکید میکند؛ مسیری پر از سوءتفاهم، تلاش مشترک و یادگیری.
روبرتو سانتیاگو نویسندهای است که سالها در حوزهی ادبیات کودک و نوجوان، فیلمنامهنویسی و روزنامهنگاری فعالیت داشته است. سانتیاگو بهخوبی با ذهنیت مخاطب نوجوان آشناست و میداند چگونه داستانی بنویسد که هم سرگرمکننده باشد و هم پیامهای انسانی و اخلاقی خود را به شکلی غیرمستقیم منتقل کند. علاقهی او به فوتبال ـ که در فرهنگ اسپانیایی جایگاهی ویژه دارد ـ نقش مهمی در شکلگیری ایدهی «تهجدولیها» داشته است. فوتبال برای سانتیاگو نهفقط یک موضوع محبوب، بلکه بستری طبیعی برای روایت داستانهایی دربارهی رفاقت، رقابت سالم و مسئولیتپذیری است.
یکی از انگیزههای اصلی سانتیاگو در خلق این مجموعه، شکستن کلیشهی قهرمان شکستناپذیر بوده است. در بسیاری از داستانهای کودک و نوجوان، قهرمانان یا استعدادهای خارقالعاده دارند یا بهنوعی «ویژه» هستند. اما سانتیاگو آگاهانه سراغ بچههایی رفته که همیشه بازندهاند یا دستکم چنین تصوری دربارهشان وجود دارد. او نشان میدهد که ارزش انسانها فقط در برد و باخت خلاصه نمیشود. «تهجدولیها» به کودکان یادآوری میکند که حتی اگر در پایینترین رده باشید، باز هم میتوانید مهم، دوستداشتنی و تأثیرگذار باشید.
زمینهی اجتماعی خلق این مجموعه نیز اهمیت دارد. در سالهایی که کودکان و نوجوانان بیش از پیش درگیر بازیهای دیجیتال و فضای مجازی شدهاند، سانتیاگو داستانهایی مینویسد که بر فعالیت جمعی، حضور در دنیای واقعی و تعامل چهرهبهچهره تأکید دارند. فوتبال در این داستانها نماد بیرون آمدن از انزوا و تجربهی کار گروهی است. تیم «تهجدولیها» با تمام اختلافها و ضعفهایش، یاد میگیرد که بدون همکاری نمیتواند دوام بیاورد. این پیام، بهویژه برای نسل امروز، اهمیتی دوچندان دارد.
از نظر زبانی و روایی، سانتیاگو سبکی ساده، روان و پر از شوخطبعی دارد. او از طنز موقعیت، دیالوگهای زنده و توصیفهای کوتاه استفاده میکند تا ریتم داستان تند و جذاب باقی بماند. همین ویژگی باعث شده کتابها برای خوانندگان نوجوان خستهکننده نشوند و حتی آنهایی که معمولاً به مطالعه علاقه ندارند، به سراغ این مجموعه بیایند. درعینحال، لایههای ظریفتری از معنا در دل داستانها پنهان شده است؛ مسائلی مثل عدالت، دوستی واقعی، پذیرش تفاوتها و کنار آمدن با شکست.
موفقیت «تهجدولیها» تنها به فروش بالا محدود نمیشود. این مجموعه به بخشی از فرهنگ خواندن کودکان در کشورهای مختلف تبدیل شده و حتی اقتباسهای سینمایی و تلویزیونی نیز از آن ساخته شده است. این استقبال گسترده نشان میدهد که سانتیاگو توانسته به نیاز واقعی مخاطبان پاسخ دهد: نیاز به داستانهایی که هم سرگرمکننده باشند و هم بازتابی از زندگی واقعی کودکان. او جهانی خلق کرده که در آن شکست خوردن پایان راه نیست، بلکه آغاز یادگیری است.
درنهایت، «تهجدولیها» فراتر از یک مجموعهی فوتبالی است. این کتابها دربارهی هویتیابی، اعتمادبهنفس و قدرت جمعیاند. روبرتو سانتیاگو با نگاهی انسانی و صمیمی، نشان میدهد که حتی از جایگاه آخر جدول هم میتوان داستانهایی بزرگ ساخت؛ داستانهایی که به کودکان جرئت میدهند خودشان باشند، با هم کار کنند و از زمین خوردن نترسند. شاید راز ماندگاری این مجموعه دقیقاً در همین نگاه نهفته باشد؛ نگاهی که به جای قهرمانسازی اغراقآمیز، ارزش انسانهای معمولی را جشن میگیرد.
روبرتو سانتیاگو نویسنده، فیلمنامهنویس و روزنامهنگار اسپانیایی است که بیش از همه بهخاطر آثارش در حوزهی ادبیات کودک و نوجوان شناخته میشود. او در سال 1968، در مادرید به دنیا آمد و از همان سالهای جوانی به نوشتن و روایت داستان علاقهمند بود. سانتیاگو نحصیلات خود را در رشتهی تصویر و صدا و سپس روزنامهنگاری ادامه داد؛ مسیری که بعدها به او کمک کرد تا زبان روایت را، هم در قالب مکتوب و هم در قالب تصویری، بهخوبی بشناسد.
فعالیت حرفهای او تنها به نوشتن کتاب محدود نمیشود. سانتیاگو سالها در سینما و تلویزیون اسپانیا بهعنوان فیلمنامهنویس و کارگردان فعالیت کرده و همین تجربه باعث شده روایتهایش ریتمدار، تصویری و پرتحرک باشند. این ویژگی بهویژه در آثار کودک و نوجوان او کاملاً مشهود است. او در داستانهایش از طنز، گفتوگوهای زنده و موقعیتهای آشنا برای مخاطب جوان بهره میگیرد.
شهرت گستردهی سانتیاگو با خلق مجموعهی «تهجدولیها» رقم خورد؛ مجموعهای که فوتبال را به ابزاری برای روایت داستانهایی دربارهی دوستی، همکاری و پذیرش شکست تبدیل میکند. سانتیاگو با نگاهی انسانی و واقعگرایانه، تلاش میکند به کودکان نشان دهد که قهرمان بودن لزوماً به معنای برنده شدن نیست، بلکه در وفاداری، تلاش و کنار هم ماندن معنا پیدا میکند.
