آیا تا‌به‌حال فکر کرده‌اید چرا بعضی انسان‌ها در سخت‌ترین شرایط زندگی از هم نمی‌پاشند و حتی قوی‌تر و خلاق‌تر هم می‌شوند؟ پاسخ در توانایی‌ای نهفته است که «تاب‌آوری» نام دارد؛ قدرتی خاموش که درون همه‌ی ما وجود دارد، اما بیشتر ما تازمانی‌که با یک بحران واقعی روبه‌رو نشویم، اصلاً از بودنش خبر نداریم. این مقاله‌ی علمی نشان می‌دهد که چگونه مشکلات، دقیقاً همان نقشی را ایفا می‌کنند که برای بیدار کردن این نیروی پنهان ضروری است.

تاب‌آوری چیست؟
انجمن روان‌شناسی امریکا تاب‌آوری را «توانایی سازگاری موفقیت‌آمیز با تجربه‌های دشوار زندگی» تعریف می‌کند. اما نکته‌ی مهم این است که تاب‌آوری یک ویژگی ذاتی و ثابت نیست. تحقیقات نشان داده‌اند که این توانایی فرآیندی پویا و قابل یادگیری است که در طول زندگی در مغز ما شکل می‌گیرد و تقویت می‌شود.
از نگاه علوم اعصاب، تاب‌آوری به معنای «حفظ عملکرد ذهنی سالم در هنگام روبه‌رویی با ناملایمات» است. به عبارت ساده‌تر، انسان‌ها برای بقا و رشد، به یک سیستم داخلی مجهز شده‌اند که در شرایط سخت فعال می‌شود؛ اما این سیستم برای روشن شدن، به یک محرک نیاز دارد ـ و آن محرک چیزی نیست جز خودِ مشکلات.

چرا مشکلات بیدارکننده‌ی تاب‌آوری هستند؟
اینجا جالب‌ترین بخش ماجراست: برخلاف باور عمومی که می‌گوید استرس و سختی فقط آسیب می‌زنند، علم می‌گوید قرار گرفتن در معرض مقدار مناسب چالش و ناملایمات، برای فعال شدن مسیرهای تاب‌آوری در مغز کاملاً ضروری است.
تصور کنید ماهیچه‌ای دارید که هرگز از آن استفاده نمی‌کنید. این ماهیچه ضعیف و ناتوان می‌ماند. سیستم تاب‌آوری مغز ما هم دقیقاً به همین شکل کار می‌کند. تازمانی‌که مغز با یک تهدید یا مانع واقعی روبه‌رو نشود، مدارهای عصبی مربوط به حل مسئله، تنظیم هیجان و انعطاف‌پذیری روانی فعال نمی‌شوند. درواقع، سختی‌ها هستند که زنگ خطر را به صدا درمی‌آورند و به مغز می‌گویند: «زمان استفاده از توانایی‌های پنهان فرا رسیده است».
تحقیقات نشان می‌دهد زمانی‌که فرد با یک استرس حاد ـ مثلاً از دست دادن شغل، بیماری یا شکست عاطفی ـ مواجه می‌شود، مغز بلافاصله دست‌به‌کار می‌شود. انتقال‌دهنده‌های عصبی خاصی آزاد می‌شوند که فرآیند بازسازی و تغییر ساختار مغز را آغاز می‌کنند. این فرآیند که دانشمندان «انعطاف‌پذیری عصبی» می‌نامند، باعث می‌شود مسیرهای جدیدی در مغز ایجاد شود که به شما کمک می‌کند دفعه‌ی بعد راحت‌تر و مؤثرتر با مشکل مشابه روبه‌رو شوید.
هربار که از یک بحران سربلند بیرون می‌آیید، مغزتان «خاطره‌ی موفقیت» را در خود ذخیره می‌کند. این خاطره‌ی شیمیایی به شما می‌گوید: «من از پس این کار برآمدم، پس می‌توانم باز هم برآیم.» به همین دلیل است که افرادی که چندین‌بار چالش‌های قابل‌مدیریت را تجربه کرده‌اند، دربرابر مشکلات بعدی بسیار مقاوم‌تر از کسانی هستند که زندگی کاملاً آرامی داشته‌اند.

واقعیت شگفت‌انگیز: رشد پس از بحران
یکی از یافته‌های علمی که کمتر کسی از آن خبر دارد، پدیده‌ی «رشد پس از سانحه» است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند بسیاری از افرادی که سخت‌ترین رویدادهای زندگی ـ مانند جنگ، زلزله یا از دست دادن عزیزان ـ را تجربه کرده‌اند، هم بهبود یافته‌اند و هم از نظر روانی قوی‌تر، قدردان‌تر و هدفمندتر از قبل شده‌اند. درواقع، همان آسیبی که فکر می‌کردیم فقط نابود می‌کند، گاهی نیرویی بیدار می‌کند که بدون آن هرگز به وجود نمی‌آمد.
دکتر «لارنس کالهون» از دانشگاه کارولینای شمالی، یکی از پیشگامان این حوزه، می‌گوید: «رنج‌های بزرگ می‌توانند زمینه‌ساز تحولات بزرگ باشند، به شرط آنکه فرد ابزارهای ذهنی لازم برای پردازش آن‌ها را داشته باشد.»

چرا ما از این قدرت غافلیم؟
پاسخ ساده است: چون تا وقتی درگیر مشکل نشویم، سیستم تاب‌آوری فعال نمی‌شود. سبک زندگی مدرن، با همه‌ی آسایش‌هایش، ما را از چالش‌های سازنده محروم کرده است. بسیاری از مردم هرگز فرصت نمی‌یابند که توانایی‌های واقعی خود را در شرایط سخت بیازمایند، پس طبیعتاً از وجود چنین قدرتی در درونشان بی‌خبر می‌مانند. غفلت ما از تاب‌آوری، نتیجه‌ی ندیدن آن در عمل است، نه نبودن آن...

چگونه این قدرت را بیدار کنیم؟
خبر خوب این است که می‌توانیم تاب‌آوری را حتی بدون منتظر ماندن برای یک فاجعه، تقویت کنیم:
1. تغییر نگاه به استرس: به جای دیدن استرس به‌چشم دشمن، آن را به‌مثابه پیامی از سوی مغز ببینید که می‌گوید: «موقع رشد فرا رسیده است.»
۲. بازسازی ذهنی مثبت: توانایی دیدن جنبه‌های قابل حل در هر مشکل، قوی‌ترین ابزار افزایش تاب‌آوری است.
۳. حمایت اجتماعی: ارتباط با دیگران، سیستم ایمنی روانی شما را تقویت می‌کند.
جمع‌بندی
انسان‌ها استادان شگفت‌انگیزی در زمینه‌ی سازگاری با سختی‌ها هستند، اما این توانایی تازمانی‌که در عمل به چالش کشیده نشود، درون ما خفته می‌ماند. مشکلات و مصیبت‌ها نه دشمنان ما که پیام‌رسان‌هایی هستند که قدرتی قدیمی و پنهان را در وجودمان بیدار می‌کنند. شاید وقت آن رسیده که از آن‌ها فرار نکنیم، بلکه یاد بگیریم به استقبال چالش‌های سازنده برویم تا نیرویی را که همیشه با ما بوده، سرانجام بشناسیم.

منابع:
· انجمن روانشناسی امریکا. (۲۰۲۰). راهنمای تاب‌آوری. نشر روان.
· کالهون، لارنس و تدسکی، ریچارد. (۱۳۹۸). رشد پس از سانحه: رهایی از رنج. انتشارات رشد.
· مطالعه مروری بر تاب‌آوری در علوم اعصاب، مجله‌ی علوم شناختی، دوره ۱۷، شماره ۲، ۱۴۰۱.
· گزارش سازمان جهانی بهداشت (۲۰۲۲): سلامت روان و تاب‌آوری در بحران‌ها.

گردآوری و ترجمه: سیاوش غلامی